Bavê Jîndar

bavejindar@lotikxane.com

PÎVAZ  - PÎZAV

ALLIÛM  CEPA

Gelo ma di nav Kurdan de, kesê pîvazê nasneke û neçandîye heye ? Ez di wê bawerîyê de me ku her Kurdek bi qasî min pîvazê nas dike. Gelek miletên ku Kurdan nas dikin  ji pîvazê re dibên “Sêva Kurdan”. Li cem me Kurdan pîvaz dermanê hemi derdan û tamxweşkera hemi xwarinan e. Lewre ezê danasînê bi serpêhatîyek ser pîvazê, bi we re par vekim.

Tê gotin ku rojekê Kurdek di rêyekê de diçe, dibîne ku kesek li ser rê mirîye. Li tûrikê wî dinê re, dîbîne ku di tûrê wî de nan û pîvaz heye. Yê Kurd diponije û xwe bixwe  dibê:“Nan pir e û pîvaz pir e, ev mirov çima miriye?”

Dîrok û welat: Pîvaz, ji alîyê medenîyetên kevnar yên wek Sûmer, Med, Asûr, Babîl, Ûrartû Misrî, Hindî û Çînî yan de, hem jibo xwarinê, hemjî jibo derman (xasma jibo antîbîotik) dihat xebitandin. Lewre di demên fîrewûnan de, dema pîramîd didan çêkirin, jibo ku nexweşîya kesên dixebitin derbazî hevûdû nebe; pîvaz bi wan didan xwarin. Heta Misrîyan, pîvaza hişk wek sîmga gerdunê dipejirandin.

Welatê pîvazê ji Îran, Kurdistan, rojavayê Asyayê, Hindistan û heta bi Filistînê berfireh e. Lê kengî hatîye Tirkîyê ne kifş e.

Têdahî: Berî her tiştî antîbîyotîkek xweristî ye. Allin, propanthialoksid, rûnên firek

(yên dibin gaz û difirin) alîîcin, paktîn, însulin, pfosfort, îyot,  kûkûrt, sansene, niacin, flafonol, şekir, esansên antîbiyotîk, asin vîtamîn  A- B1- B2- C- P.

Li gor lêkolîn û gotinên pisporan, jibo ji madeyên di nav pîvazê de fayde bê girtin; hewceye pîvaz bi xavî bê xwarin. Herweha li gor lêkolînan hatîye aşkerakirin, di kesên ku rojê  3 gr pîvaza taze (hêşin) dixwin de % 70 penceşêra prostatê, ji yên nexwin kêmtire. Di eynî mixtara sîr xwarinê de jî % 53 kêm dibe.

Kêrhatî:  1- Destavê xweş dike 2- Av û madeyên bêwec ji bedenê tavêje der 3- Faydekî mezin dide bawîbûnê, vekirina edavên mavsalan, xetimîn û hişkbûnên jîyan (tamaran) û rêyên destavê. 4- Jibo xistina xîz (qûm), kevirên (ber) nava gurçîskan

 (gurçikan) dibe alîkar. 5- Êşên gulçîskan kêm dike. 6- Westîyana (betilîn)  hiş (zêhn) kêm dike 7- Bêhişbûnê dibûrîne. 8- Pêşîya nexweşîya prostatê digire. 9- Hêza zayendî (Cinsî- seksî )  zêde dike. 10- Jibo nexweşîya agzema û nexweşîyên din yên çerm kêrhatî ye. 11- Jibo astim, bronşît, zekem û hemi nexweşîyên ji sermayê tên bandorek gelek baş nîşan dide. 12- Şekirê xwînê dadixe. 13  Jibo kolera û êşa zirav

 (werem) ê bi kêrhatî ye. 14- Kalbûnê direngî dixe 15- Iştahê vedike. 16- Dil bi hêz dike. 17-  Jibo avêtina edavan ( kurmîbûnan - iltihab) dibe alîkar.

Xebitandin:  1- Macûn 2- Şirûp 3- Patin 4- Xwarin 5- Selete 6- Derxistina ava wê.

Macûn: Li dijî serma girtinê pîvazê hûrkin û biherişînin,  hinek hingiv tev bikin û bixwin. 

Şirûb: Jibo xeniqok û kuxukê pîvazekê hûrkin,  2-3 kevşîyên şekir pê werkin, qedehek çayê avasar berdin ser, 5 deqan di demê de bihêlin, paşê bigivêşin û rojê 5-6 kevçîyên çayê jê vexwin

Patin: Jibo derxistina stirî, cam,  hesin anjî tiştekî din, pîvazê têxin nav xwelîya germ bilan bipije, hinek sabûna spî bikin nav û li ser cihê tişt çûyê girêdin. Hûn dikarin wê pîvazê jibo derkirina birînan, qûnêran jî bi kar bînin. Herweha ku hûn bixwin jî jibo vekirina qirikê û kuxukê jî wê bibe alîkar.

Ava pîvazê:Jibo zekemê û persîvê, pîvazê hûrkin, biqutin an jî di nava mîkserê de bihêrin, bigivêşin bikin şûşê dilopan yên dermanxanan û wek dilopên dermanxanan berdin kepê xwe (difin- bêvil- poz). An jî hûn dikarin pîvazê bikin du ker û bidin ber bêvila xwe.

Xwarin û selete: Hûn dikarin pîvazê bikin nav hemi xwarin û seletan.

                 17/11/08

BÎHOK

CYDONIA  VULGARIS

DERMANÊ NEXWEŞÎYÊN RÛVÎKAN

Dara bîyokê 3-6 metroyan bilind dibe, pirî caran di qurmekê de çend navteng bi hevre bilind dibin. Lewre carnan wek daran, carnan jî wek teraşan xuya dike. Darek kulîlk mezin û kulîlkên wê pêncpel e. Rengên kulîlkan, spî û peyazî ne (penbe). Belga wê kesk e û hinekî bi pûrt e. Fêqîyek  wek sêvan û hirmîyan e, lê ji wan meztir e. Rengê wê zer û hinek bi pûrt e.

 Tama wê mizekî di navbera sêv û xoxê de ye. Fêqîyek hişk, bêhnxweş û şidîyayî ye. Di payîza direng de digehe û qasidê hatina zivistanê ye. Di nav xelkê de tê gotin: “ Sala pir fêqîyan bide wê salê zivistan pir dijwar dibe”. Di nava bihokê de dindikên qahweyî û nerm hene. Di her bihokekê de 20- 40 lib dindik (bizir) peyda dibin. Ew dindik tên hişkkirin û hilanîn, paşê jibo derman tên xebitandin. Fêqî, belg û dindikên wê jibo nexweşîyên cihê tên bikaranîn.

Welat û Dîrok: Welatê wê bi esehî ne kifş e. Lê li gor ku ji hewa hênik û sar hez dike, îhtîmalek mezin e Îran, Kurdistan û Kavkasya be. Ji ber ku li van welatan bîhokên ku xwebixwe bejî çêdibin jî hene. Ji wir jî derbasî welatên derya spî, Ewropa û Çînê bûye.

Di medenîyetên van welatan yên kevnar de, 4000 sal berî niha jibo derman, bêhnxweşkirin û xwarinê dihat çandin.

   Romayîyan bîh ji parfûm heta hingiv jibo her tiştî dixebitandin. Herweha li ba hinek medenîyetan senbola evîndarî û bendewarîyê bû. Pêxenberê Îslamê jî gotîye: “Heke hinek ji we pê bihesin li ser dilê we giranîyek heye, bihokê bixwin”.

Bi jinên dugîyan (hamîle) bîhokê bidin xwarin, zîra bîhok hêzê dide dil, acizahîyan radike û  zarokên wan wê xweşik bin. Di dema me de jî, fêqîya wê di sanaîya konposto, rêçal, parfûm, sabûn û şanpûanan, dindika wê jî di sanaîya tentûr, çayê û dermanên natûrel de, belga wê jî jibo çayê tê bikaranîn.

Têdahî: Pektîn, tanen, şekir, asîtên organîk, xwêyên mîneral, hesin, sifir (paxir) potasyum, vîtamîn A- B2- C.

Dindik Bizir:  % 14- 18 madeyên zeliqok ( şîrêz) % 16-20 rûn (dohn) tanen, madeyên rengdar,  emygadalîn, emulsîn û pir protein.!

Kêrhatî: Prof. Dr. Turan Karadenîz û prof. Dr. Faruk Yorulmaz  dibêjin: Ji ber madeyên di hundirê bîyokê de, bandorek hêja li hember nexweşîyên dil, kezeb, pişik, mexde, gurçik, qirik, çav, arêşeyên ji dev, qirik, alûgûhîşk (alok),  ketina kincan, ava spî ya ji jinan tê, nîşan dide.

Rêçala wê, sistema givirandinê tekûz dike û şehwetê bilind dike. Şirûba wê jibo virika zarowan pir bi kêr e..

Xweşava wê, bêbizavîyên ji kalbûnê tên kişt (zinde) dike. Kexîtî û westîyanê ji holê radike. Jibo warîzan baş e, di xew de şêlavên ji dev tên dibire. Brînên dev, qirik, mêlak (kezeb), pişik û ji pir nexweşîyên din re bikêrhatî ye.

Nexweşî: 1- Jibo piştêş û sistbûna biştê 2- Tirşbûna mexde (aşik) 3- Goştê diranan bi hêz dike 4- Kuxuk, astim 5- Bawesûr 6- Dil  7- Kezeb 8-Pişik  9-Qirik 10- Çav 11- Rûvik 12-Arêşeyên dev 13- Di ketina kincan de herîkîna xwîna zêde dibire 14-  Herikîna ava spî ya jinan 15 - Zikçûyînê dibire. ( ku zêde bêt xwarin qebizê çêdike) 16- Îştahê vedike 17- Xwîna ji rûvîkan tê dibire 18-  Xwînê paqij dike 19- Bedenê bi hêz dike, pêşdeçûna wê sîqal (eyar) dike 20- Teqanên dest, ling, rû û tevahîya bedenê ji holê radike 21-Qirmîçonkên rû, stuh û destan rast dike 22- Ji egzama û bawesîrê re başe û hwd.

Heke hûn bîyokê bikin nav kîskên naylon (an jî bê naylon) dikarin di sarincokê de heta sê mehan biparêzin. Dema hûn bîhokan dixwin, dindikên wan navêjin, hişk bikin û hilînin.

Karanîn: 1-Patin 2-Xavexav xwarin 3- çayê 4 -Ava wê vexwarin 5- Konposto 6- Rêçal  7- Melhem.

Patin: Ji nexweşîyên sistbûna pişt, piştêş, tirşbûna mexde, êşên qirik û gelek nexweşîyên din re bandorek baş dide. Bihokê di xwelîya êgir de an jî di firnê de bipêjin û bixwin. Wê hem tama wê xweştir be, hem jî nermtir û bêhnxweştir be.

Xavexav xwarin: Jibo piranîya nexweşîyên me li jor got, xasma jibo bihêzkirina goştê diranan pir başe. Lê mirov neşêt zêde bixwet. Ji ber ku hem hişk e, hem jî gewrîgir e û herweha qebizê jî çêdike. Lê hûn dikarin ava wê bigivêşin, an jî di mîkserê de bihêrin û wusan jî bixwin. An jî ava wê vexwin. Jibo kewîna nexweşîyên  me li jor got wê bibe alîkar.

Xweşav ( konposto): Bîhokan baş bişon û tûzî bikin, bi qaşil û dindik wê bikin xweşav. Jibo hemi nexweşîyên me li jor got û gelek nexweşîyên din re pir başe. Divê di mehên zivistanê de xweşava bîhokan qet ji malê kêm nebe.

 Çaya dindikan: Jibo her qedehek avê kevçîyek bizirê bîhokan bikin nav firaxekê, bila 10 deqan bikele, paşê bi devgirtî 4-5 seetan bila di dema xwe de bimîne. Rojê  3-4 iskanên çayê bi hingiv tamxweş bikin û vexwin. Heke hûn dindikan biherişînin, bila sê kel bênê û 10 deqan di demê de bimîne. Hûn dikarin tovê sêvan û bîyokan bi hevre jî çêkin.

Çaya pelên bîhokê: Jibo nexweşîyên bêxewî, nerazan, pir esebî bûnê; her qedehek avê du kevçikên şîranî belgên (ter an jî hişk) bîhokê bikin nav çaydankê yan jî beroşekê û ava kelandî berdin ser. Sê kel din jî bidinê û ji ser êgir rakin. Bila devgirtî 10 deqan di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û rojê 3-4  qedehên çayê jê vexwin.

Çaya kulîlkên bîhokê: Jibo kelecan û lêdana dil, zêdekirina şîrê dayîkê; her qedehek avê du kevçîyên şîranî, kulîlkên (ter an jî hişk) bîhokê bikin firaxekê. Ava kelandî berdin ser, bila kelek bêtê û paşê ji ser êgir rakin bila 5- 8 deqan devgirtî di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û rojê 3-4 qedehên çayê jê vexwin.

Macûn: Hûn dikarin dindik, pel û kulîlkên bîhokê biherişînin, tevli hingiv bikin û  li xurînî kevçîyek xwarinê jê bixwin.

11/11/08

SIBIT / Tûzmask/ Tûzik

NASTURTIUM  OFFICÎNALE

 Sibit biharat û giyayek xwarinê ya bêhnxweş e. Bejna wê 30- 70 cm bilind dibe. Naftenga wê kesk an jî keskeşîn e, wek movikan li ser hev bilind dibe. Nava navtenga wê vala ye. Ji navtengê çiq jê belav dibin. Bi çiqan ve pelên kesk yên zirav wek tayê birçik e. Di nîvê havînê de kulîlkên wê yên bêhnxweş, zerîn wek ûşî û sîvankan xwe digehînin hev. Bizrê wê pahn û hêkanî (peyzî), di nava wan kulîlkan de ne. Rengê wan esmerê qahweyî ne. Di TIB ê de tovê wê jibo derman û parfûman tê bikaranîn.

Dîrok û welat: Di dema Fîrewûnan de, li Misrê, Romayê û Grêkistanê, tovê wê wek baharat û derman dihat xebitandin. Ji wan belavî dinyayê bûye. Niha li hemi deverên dinê tê xebitandin. Li Kurdistanê di baxçe an jî di eywanan de jibo bênxweşî û baharatê tê çandin. Welatê wê Derya Spî ye.

Berhevkirin: Belgên wê dema kesk in bi ciqan ve tê jêkirin, di sîberê de tên hişkkirin û di nava qawanozan (qetremîzan) anjî tûrên caw de tên parastin. Bizirê wê   havinê hêjta tovên wê baş negiheştî bi çiqan ve tê birîn, bi qevdikên neşidîyayî tê daliqandin, dema rengê bizrê wê bû gewrêqehweyî,  li ser cawek paqij an jî li ser kaxizê  tê daqûtan. Ew bizir dikevin ser wî tiştê raxistî, paşê tê komkirin û di nav firaxek cam de li cihek zuha bi devgirtî tê paraztin.

Têdayî: Protaîn, Karbonhîdrat, Selûloz,  Mîneralên Wek : ( Fosfor, Kalsiyûm,  Asin, Sodyom, Potasyum ) Vîtamîn  A, B1 , B2 –B3- B6 – C – E .

Kêrhatî: Pelên wê, li gor ceribandinên TIB -ku li ser mişkan hatîye tesbîtkirin- Serumunda Tirglîserît % 50 ya Kolesterolê % 20 kêm kiriye.

Bizirê wê, ceribandinên li ser heywanan daye kifşkirin ku damaran fireh dike, dewisîna xwînê kêm dike, lêdana dil hêdî dike. Wekî din givirandinê (hezmê) hêsan dike, rêyên destavê vedike, îştahê vedike, hêrsê dadixe, bedenê rehet dike, gazên mexde û rûvikan tavêje, ji zikêşê re başe, jibo vereşandin û xelihandina mad, îsk, werîmina zik, başe. Şîrê dayîkê zêde dike, bêhnên dev ji holê radike, jibo bêhnvekirinê başe. Bi taybet jibo nexwşîyên, kezebê, kîskê sefrayê (kîskê zirav) û odemê tê pêşkêşkirin.

Karanîn:  1-Çayê 2- xwarin 3- Zelete.

Çaya pelan:  Kevçîyek şêranî sibita hûrkirî (ter anjî hişk) bêxin nav qedehek ava kelandî, bila 10 deqan di dema xwe de bimîne, paşê biparzinin û bi firtan germegerm rojê 3 caran qedehekê jê vexwin.

Çaya bizir: Kevçîyek bizrê sibitê yê herişandî an jî qutayî bêxin nav qedehek ava kelandî, 10-15 deqan bila di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û berî xwarinê vexwin.

Xwarin: Bizir û pelên sibitê mirov dikare jibo tamxweşkirinê û hezmê bêxe nav hemi cûreyên xwarinan û birûşan ( şorban). Xasma ji yên dew û mast têde heyîn.

Zelete: Bizir û belgên sibitê dikevin nav hemi cûreyên zeletan, nemaze jibo yên mast  û xîyar têde. Herweha jibo delalî û xweşikahîya zeletan dekoreke başe.

05/11/2008

Têbinî: Gellek cûreyên sibitê hene. Pel mezin û pel zirav. Her herêmek li gora xwe navekî lê dike. Ji cûreyekî wê re jî Ewrûpî "Dîll" dibêjin.

HEJÎR

FÎCUS  CARICA

Dara hejîrê 3- 10 m bilind dibe. Lewre carna wek teraşekê carnan jî wek darekê xuya dike. Kulîlka wê ya biçûk di dirêjahîya demê de, di nav fêqîyê de dimîne û winda dibe. Kulîlkên wê yên nêr û mê li ser darên cihê çêdibin. Fêqî bi tenê ji kulîlkên mê çêdibin. Cotbûna wê bi awayê tozbûnê çêdibe.Wê tozê jî kêzikek çêdike. Ba jî wan tozikên mê û nêr digehîne hev. Belgên wê 3- 5 çiq in. Çiqê pelê nîvekê, hinekî ji yên din meztir e. Rengên pelên wê ji alîyê derva keskê tarî, lê yê hundur rengê xwelîyê ye.

Mezinahîya belgan 10-20, firehî jî 7 -15 cm mezin dibin. Fêqî wek  girsik (hirmîya biçûk) an jî wek gilokan e. Ji alîyê derve wek çerm, hundirê wê jî bi dindikên wek garis dagirtîye. Rengên fêqî zer, şînê beqemî (mor), peyazî û reş in. Hejîr navê wê fêqîyê bixwe ye. Fêqîyek şirîn û depoya mîneral, vîtamîn û enerjîyê ye.

Dîrok û welat: Tê gotin ku  dîroka hejîrê digehije demên destpêka mirovahîyê. Ji dema medenîyeta Sûmeran virde tê çandin û xebitandin.Di wê demê virde di medenîyetên Misrî, Romayî, Medî, Asurî, Babîlî û Yewnanîyan de, wek fêqîyek rohanî, pîroz û senbolîk tê pejirandin. Di quranê de ayeta Tîn li ser hejîrê ye. Bi xwe tîn navê hejîrê yê Erebî ye. Pêxenberê îslamê li ser hejîrê sund dixwar.

Welatê wê, hinek dibên Kurdistan û Îran e. Lê Tirk dibên Tirkîya ye. Ji wir belavî Behra Spî, Rojhilata Navîn, Hindistan û Çînê bûye. Sala 1882 ji Tirkiyê birine Amerîka û çandinîya wê kirine. Li Kurdistanê cihên lê çêdibin, li ber derîyê her malekê, darek hejîrê heye. Hinek ji wan li çolê bi dêm (bejî) çêdibin. Ew pir hûr û pir jî çîrîn in, ji wê hejîrê re dibêjin “ hejîr kerk”. Bazirganîya hejîran % 60 di destê Tirkan de ye.

Berhevkirin: Hejîr fêqîyek payîzkî ye, payîzê tê berhevkirin . Ji ber temenê hejîrterkan (hejîrên nû) kêm e, lewre tên hişkkirin û jibo zivistanê tên hilanîn.

Têdahî: Lîf, protein, şekir, vîtamîn A, B1, B2,  B6,  C, omega 3, hesin omega 6,  sodyom, postasyum, calcîum, pfort,  magnêzyum, mangane, sifir (paxir), çînko, kûkûrt, selenyûm, madeyên arvanî, asîtên organîk û hwd.

Kêrhatî: Dr Olîver Albaster  serokê Ûnîversîta George Washîgton dibê: Di hejîrê de ji hemi fêkî û serzewatan zêdetir lîf heye. Lîf jî dermanê sîstema givirandinê ye. Û pêşîya gelek cûreyên penceşêrê digire. Pisporên xursendê (Qût- xwe xudankirinê) dibêjin: “Jibo temamkirina kêmasîyên lîfên bedenê, hewceye hejîr bê xwarin”. Ji lêkolînan hatîye tesbîtkirin ku hejîr % 20 kolestirolê dadixe, lewre jibo rîskên dil gelek başe.

Li gor lêkolînên Ûnîverisîta Ruters li New Jersez, hatîye tesbîtkirin ku di hejîra hişk de, omega 3 û 6,  asîtên rûn hene. Lewre xwarina hejîrê zarûrî ye.

Li gor lêkolînên sazîya serlêdana hejîran a Calîfornîya, antîoksîdanên di nava hejîrê de pêşîya gelek nexweşîyan digire.

Faydên wê: 1- Kolestrol dadixe. 2- Rûvikan dixebitîne. 3- Jibo qebizbûnê başe. 4- Bedenê ji madeyên toksît paqij dike. 5- Kan’a ( çavkanî –xizîna)  enerjîyê ye.  6- Hestîyan bihêz dike û jibo hemorîdan başe. 7- Rîskên qirîzên dil kêm dike. 8- Jibo buhurandina êşên qirikê başe. 9- Di bedenê de çêbûn û nûbûna şanê (malzar- hucre) lezûbez dike. 10- Belxemê tavêje. 11- Jibo qûtê rojane dibe arîkar (têr dike). 12 – Teralîya mad ( mexde) tedawî dike. 12- Beden û jîyan (tamar) bihêz dike. 13- Jibo bronşît û kuxukê başe. 14- Qûnêran digehîne (zer dike) û der dike.15- Jibo tayê û zekemê başe.

Bikaranîn: 1- Şîrê  hejîrê  2-  Hejîreşîr 3- Hejîr û kakilê gûzan 4- Hejîrerûn 5- xweşav 6- Kek û paste 7- Rêçal.

1- Çiqek hejîrê bibirin, ewê şîrek jê bê, ku hûn wî şîrî deynin ser kul û cihên qusiyayî hûnê pê rehet bibin.

2- Hejîrê bikin nav mesînê (cezwe) qehwê, şîr berdin ser, bikelînin û hêdî hêdî vexwin. Hûnê ji xirabûna (ketina) deng, kuxuk û qirikêşê bifilitin.

3- Hejîrê li şîr, sîrke, an jî dohnê zeytê pilinin (têwerkin) û bixwin. Hûnê ji bawesîrê rizgarbin.Ku hûn hejîrê biqutin (biherişînin) û deynin ser qûnêrê, ewê qûnêrê der biket.

4- Heke hûn hejîrê bi kakilên gûzan ve bixwin, wê bedena we ji jehran biparêze. Jibo kuxuk û şobê (persiv- zekem) ê jî başe

5- Hejîrê bikin nav rûn sorkin û hêkan bişkênin ser û bixwin.

6- Hûn dikarin hejîran jî wek qesp (xurme), qeysî û fêqîyên din bikin nav nan, kulîçe, paste, kek û kadan. Heke hûn kakilên gûzan, bindeq, anjî behîvan jî tevlê bikin, wê hem xweştir hem  jî enerjîya wê zêdetir be.

7- Xweşav û rêçala wê jî wek a qeysîyan tê çêkirin. Hinek kes dims (doşav-eqît), benî û şêranîyan jî jê çêdikin.  

                24/10/08

PÛNG  -- PÎNG

MENTHA  PIPERÎTA

Pûng giyayek bêar e. Ji cihên sîber û hêwî hez dike. Li ber lêvên coyan û çeman xwe bixwe hêşîn dibe. Lê çandina wê jî tê kirin. Linav baxçan û li eywanan jibo bênxweşî, lawînî, baharat û jibo mêş nekevine hundurê malê, tê çandin.Bejna wê 30- 100cm bilind dibe. Belgên wê keskê tarî û rexên wan xetxet in. Di meha tîrmehê de kulîlkan vedike, kulîlkên wê wek leylank peyazî û sipî ne.  30 cûreyên wê hene. Tovê wê qahweyî ye. Devera bikevê lê şîn tê, lewre di demek kurt de dera lê bê çandin, rehên xwe berdide û pir dibe.

Dîrok û welat: Di medenîyetên Yewnan, Roma , Misir, Med, Asûr û Babilîyan de, belgên wê jibo derman, bêhnxweşî û tamxweşkirinê dihat xebitandin. Salên 1800 an de Ewropîyan birine Amerîka û çandinîya wê kirine û hêjî jibo benîşt, macûna diranan, parfûm û dermanan, nebatekî herî berbiçav e. Welatê wê nayê zanîn, lê li her deverê cîhanê hêşîn dibe.

Berhevkirin:Berî kulîlkan bide bi çiqan ve tê birîn. Bi qevdikên ne şidîyayî di cihek sîber û hewagir de tê hişkkirin. Paşê tê hûrkirin û di firaxek cam, an jî tûrek caw de, bi devgirtî tê parastin. Di salê de 3- 4 caran mirov dikare 2,5cm ji erdê bilind biqusîne.

Têdahî: Mentol, menton, Jasmon, rûnênfirok,tanen, reçîne, esansa giya ya dijwar, şekir, madeyên tahl, sîneol, cûreyên pîpenan, madeyên organîk, protein, karbonhîdrat, vîtamîn A- B1- B2 – B3.

Kêrhatî: 1- Hezmê hêsan dike. 2- Gazê dibire. 3- Têrnekirina mêlakê (kezebê) diedilîne. 4-Herikîna sefrayê normal dike. 5-Êşên mexde ( mad) dibire. 6- Danûstandina bêhnê sanahî (hêsan) dike. 7- Bandorek erênî jibo kuxuk, bronşît, girîb û astimê heye. 8-Damaran bihêz dike. 9- Jibo aramandina (rehetkirin) kelecan (heyecan) û tirsê baş e. 10- Vereşînê (xelihandinê) dibire. 11-  Bandorek baş li ser mîgren, bêxewî, serêşê  dike. 12- Dil bihêz dike.13- Nerehetîyên lêdanên dil yên ji hêrsbûnê tên dibire. 14- Li nîk zilaman bêixdîdarîyên ji ruh tên radike 15- Şîrê dayîkê zêde dike. 16- Êşên ketina kincan dibire. 17- Ji havêtina kirm (kurm) ên nav rûvîkan re dibe harîkar. 18- Destavê xweştir diherikîne. 19- Hiş û bîrmendîyê bihêz dike. 20- Agir dadixe. 21-Enerjîyê dide. 22- Westîyanê dibe.

Nexweşî: Jibo nexweşîyên serêş, êşên bawîbûnê, astim, bronşît, kuxik, grîp, kevirên zirav, nexweşîyên mêlakê, sistît, sara, li ba zilaman ji bêixdîdarîyên pisîkolojîk re tê bêşniyarkirin.

Karanîn:  1- Çayê 2- mesaj 3- Komperz 4- Xwarin 5- Selete.

Çayê: 1- Kevçîyek şêranî pûnga hûrkirî bikin nav qedehek avê, ava kelandî berdin ser bila 10 deqan di dema xwe de bimîne, biparzinin û rojê 3 caran piştî xwarinê vexwin.  Yên bixwazin dikarin bi hinek lîmon û hingiv tamxweş bikin. 2- Du kevçîyên xwarinê pûngê bikin nav 05 l ava kelandî, bila seetekê dinav dema xwe de bimîne, paşê biparzinin hinek hingiv û nîv limonê berdin nav û rojê 4 caran qedehek çayê jê vexwin. Lê kesên ku di madê wan de brîn û gastirît heye, divê pir venexwin. Jinên dugîyan (hamile) jî divê venexwin.

Masaj: 3-4 kulmên pûnga ter (taze) bikin nav lîtrek dohnê zeytê, bila hefteyekê bisekine, paşê biparzinin û bikin şûşekî devgirtî û hilînin. Jibo êşa mîgren, esab, kabik û bawî bikarbînin û pê bifirkiînin. Her weha hûn dikarin masaja normal jî pê bikin.

Komperz:  Du kulmên pûngê bikin nav 05 l ava germ bila 4 seetan bisekine, paşê biparzinin, patekê (pot-kinc-cil-paç) tê de şil bikin û danin ser cihên diêşe. Xasma jibo serêşê dermanê herî kêrhatî ye.

Xwarin: Hûn dikarin pûngê wek bexdenoz hûr bikin û bikin ser hemi cûreyên xwarin, birûş (şorbe) û seletan.  Her weha jibo bîhnên nexweş yên ji dev tên, hûn dikarin çend pelên pûngê bicûn an jî bixwin. Wê bêhna nexweş winda bibe.

17/10/08

HINAR

PÛNÎCA   GRANATUM

Dara Hinarê  wek teraş û hejan bi çiqên xarûmar bilind dibe. Di meha nîsan û gulanê de bi kulîlkên xwe yên sorên xwemalî û taybet wek darek xweşîkahî û delalîyê  dixuye. Pir kêm jê kulîlkên zer û sipî jî vedidin. Li ser gupikên çiqan 1- 5 kulîlk peyda dibin. Ev kulîlk 50 -70 rojan wê dara hêja dixwemilînin. Bejna wê 4-5 mitroyan bilind dibe. Temenê wê jî digehe sedsalan . Piranîya belgên wê sorên wek riman li hember hev in.  Piranîya fêqîyên wê sorê agirî ne. Lê yên reng peyazî û rengên di navbera qahweyî û zer jî hene. Ev dara pîroz di navbera 120- 160 rojan de fêqîya xwe digehîne. Fêqî wek gulokek sor û jora wê devisandî xuya dike. Di nava hinek fêqîyan de bi qasî 1000 lib dindik hene.Di nava fêqî de sîsik ( tov - bizir) heye. Dora wan dindikan jî bi qaşilek wek kevilan (çerm) dorpêçaye. Fêqîyek payîzkî ye lê heta nîvê zivistanê wek dermanê hemi derdan tê parastin.

Dîrok û Welat: Di hemi dînên semawî de wek fêqîyek pîroz tê hebandin. Di nava kitêbên van dînan yên pîroz de, navê wê pir derbaz dibe. Li gor hinek ûlemayên olî dibên “Fêqîya biheştê ye, di biheştê de fêqîya dane adem ne sêv lê hinar e”. Di hemi medenîyetên qedîm de, wek fêqîyek pîroz hatiye pejirandin. Ji tûvilê darê, reh, çermê fêqî, dindik û tovê wê, jibo cûrbecûr nexweşîyan wek derman hatiye xebitandin.

Welatê wê Îran û Kurdistan e. Lê hinek dibên Awustralya, hinek dibên  welatên behra spî ye. Lê tiştê balkêş ew e, çûk bizrê wê di nav çîrt (zelq) ê xwe de dibin welat bi welat digerînin û ew bizrê di nava çîrt de li ku bihêlin li wir hêşîn tê. Lewre jî li gelek deverên cihanê hinar tê dîtin. Li Kurdistanê hinarên herî nav û deng hinarên Zivzîk a ber Çemê Botan in. Hinarên Zivzîk û şeş gundên dora wê mezin in. Liba wan di navbera 200-800 gr divezin. Dindikên wê wek nokan mezin, sîsika nava wê hûr û nerm e.

Têdahî: Kalorî, protein,  karbondîhidrat kolestirol, lif,  kasyûm,  hesin, sodyûm, potasyûm, vîtamîn A,  B1, B2,  B3,  C .

Tûvilê Darê de: Nişasta, mannît, asîtên cûrbecûr, tanen, pûnicin û cûreyên alkolîdan.

Tûvilê fêqî: Tanen, triterpen,  cureyên alkolîdan, çînko, antîoksînen, mangan, antîoksînên bihêz,  hormonên ostorojen, potasyûm.

Kêrhatî: Li gor ragihandinên Konferansa Kardiyolojîya Cîhanê ya li Florîda, derheqê ava hinarê de tiştên giring hatin aşkerakirin.

Li gor wan agahdarîyan, di qedehek ava hinarê de, bi qasî 10 qedeh çaya kesk û qasî 2 qedeh şeraba sor antî oksîdan heye. Di xwedîkirina mişkan ya bi ava hinarê de derket holê ku % 44 xetimîna rehan (damaran) kêm kiriye. Ceribandinên li ser mirovên ku 2 hefteyan liserhev 5o ml ava hinarê vexwarine, % 53 angîostansîn, convertrîn û enzimîn daxistiye. Ew jî tê wê wateyê ( manayê) ku dermanê vekirina damaran, eyarkirina tansiyonê û dostê dil yê herî berbiçav, dermanê dil yê nû qedehek ava hinarê ye..

1- Destavê xweşdike 2- Sîstema xweragirtinê bihêz dike 3- Pêşîya kolestirol û şekirê xwînê digire 4- Dijminê parazîtên rûvîkan e 5- Zêdebûna bakterîyên wecê ( kêrhatî- baş) pêk tîne 6-Pêşîya navhinavçûyînê (virik- ishal) digire 7- Cild xweşik dike 8- Tansîyonê serrast (eyar-tekûz) dike 9-  Bedenê li hember penceşêrê diparêze 10-  Dil diparêze, enerjîyê didê û betilîna wî radike. 11- Sefrayê (zirav) tavêje 12- Xwînê çêdike 13- Jehr û mîkrobên nava xwînê û bedenê tavêje. Û hwd. 

Karanîn: Tûvilê fêqîya hinarê hişk bikin û bihêrin. 2-3 kevçîyên şêranî bêxin nav du qedehên ava kelandî û bila 10-15 deqan di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û vexwin. Hûn dikarin wî tûvilê hêrayî bêxin ser brînan û jibo sekinandina xwînê jî bi kar bînin.

Çayê: 2 kevçîyê qehwê tovê hinarên hêrandî bikin nav qedehek çayê, ava kelî berdin ser, bila 10 deqe di dema xwe de bimîne paşê vexwin.

Melhem: Sîsikên hinarê bihêrin, bi hinek hingiv re bikin macûn, rojê 3 caran 30 deqîqan berî xwarinê kevçîyekî jê bixwin. Lê divê di wê nîv seetê de tiştek din nexwin û venexwin.

Tirşî: 2kg hinaran spî bikin, dindikên wê jê derxin, 1kg şekir, lîtrek av û du lîmonan berdin ser û bi hevre bikelînin. Paşê li gor dilê xwe bêxin ser seletan û nav xwarinan.

Gelek kes rêçala wê jî çêdikin. Di tıb ê de gelek cûreyên derman jê çêdikin, lê ew wek razekê (sir-gîz) tê veşartin.  Lê ya herî baş hinarê bixwin an jî bigivêşin û ava wê vexwin.

10/10/08

----------------------------------

CATIR-CATÊ

TYHMUS  SERPYLLIUM

Li ber zevîyên bi avî, li devîyên daristanan, li ser kunên mûhrîstanan hêşîn dibe. Ji cihên axa wan sist û têrtav hez dike. Kulîlkên wê peyazî (penbe), binevşî, binevşîyê vekirî û peyazîyê vekirî ne. Bejna wê 20 -50 cm bilind dibe. Li dinê nezîkî 300 cûreyên wê hene. Li Kurdistanê nayê zanîn çend in. Lê li Kurdistanê bi du cûreyan  xwebixwe li çolan çêdibe. Ya dêm (bejî) û ya avî. Têdayî û tesîra wan wek hev e. Di meha hizîranê de kulîlkan vedide, heta payîzê jî ew kulîlk dimînin. Danê nîvro ku tav dijwar bû,  kulîlkên wê bêhnek xweş belavî derûdora xwe dikin. Lewre mêşên hingiv  jê kêm nabin. Ew gîyayê ku li Kurdistanê ji ber xwe ve hêşîn dibe, Tirk di zevîyan de diçînin û ticareta wê dikin. % 75 ê firotina catirê Tirkan girtîye destê xwe. Di salê de 21 mîlyon dolaran ji wan re  tîne. Li Bajarên Tirkan yê catir lêtê çandin bûye alternatîfa tûtinê.

Dîrok:  Sûmeran ( ku beşek ji hûrî û gûtîyên çiyayê Zagros in), anku bav û bapîrên Kurdan in, bi xwe re birine deştê û li wan deveran çandinîya wê kirine. Hem jibo tamxweşkirina xwarinan, hem wek dermanan, hem jî jibo mûmyakirinê bi kar anîne. Misrî, Cihû (yahûdî) û Iraqî jî ji wan hînbûne û heta niha jî bi wî rengî bi kar tînin. Her weha miletên din jî ji wan hînbûne û  îro jî li hemi deverên dinê û di her malê de tê xebitandin.

Berhevkirn: Di meha hizîranê de, dema kulîlkan vedike heta payîzê tê berhevkirin. Li ber sîberê tê hişkkirin (Cihê lê tê hişkkirin divê ji 35 derecan germtir nebe) . Paşê bê hûrkirin û di torbên cil an jî firaxek cam de bê parastin.  Li gor hewcedarîyê bê xebitandin.

Têdahî: Rûnên eter yên firok (yên dibin gaz û difirin), Tymol % 50 Carvacrol, Bornneol, Cymol, Pîmen, Û cûreyên Flafonan.

Kêrhatî:  Givirandinê hêsan dike. 2- Krampan nerm dike. 3- Belxemê dide havêtin. 4- Bronşîtê dibe. 5- Jibo nexweşîyên kezeb, mad û rûvikan gîyayek herî serkevtî ye. 6- Iştahê vedike. 7- Pêşîya bakterîyan û edavbûnê digire. 8- Tirşbûna mad ji holê radike. 9- Bêhnên pîs yên di navrêyên destavê de ji holê radike û bi rêkûpêk dike. 10- Tengasîyên ji sermagirtinê tên tekûz dike. 11- Ketina kincan, krampa zik û qolincên wê dibe. 12- Jibo ba, kuxik, astim, bronşît, edavên nav dev û diranan, edavên qirikê û pirzikên balikbûnê bandorek baş nîşan dide.

Bikaranîn: 1- Çay 2- Rûn 3-  Tentûr 4- Banyo 5- Balgî 6-  Çaya tevlihev, 7 – Baharat  8 – mexcûn.

Çayê: Kevçîyek catira hişkkirî bêxin nav qedehek ava kelî bila 10 deqan di dema xwe de bimîne. Paşê bi hinek hingiv tamxweş bikin û germe germ bi firtan hêdî hêdî vexwin. Herçî kesê spêdê ji bedela qahwe û çayê qedehek çaya catirê vexwe, di heyamek kurt de wê hem li beden hem jî ji alîyê zêhn de kiştbûnek (dînç) mezin ferq biket. Her weha  jibo hemi nexweşîyên me li jor hejmartî wê gelek kêrdar be. Lê divê jinên dugîyan (hemil) û yên ku xwedîyê zarowên berşîr in (yên şîrê xwe didin zarowan) venexwin.

Çaya tevlihev: 2 par catir 1-par hevîzar ( pela birînê ) 1-par sorê (anason) tevlihev bikin, kevçîyek qahwe ji wê çaya tevlihev bêxin nav qedehek ava kelandî, 10 deqan bila di dema xwe de bimîne, biparzinin û bi firtan germe germ vexwin. Jibo hemi cûreyên sermagirtinê baş e.

Rûn: Şûşek qirikzirav tije belg û kulîlkên catir bikin. Heta bi ser bikevit dohnê zeytê berdin ser, 10 rojan bila li ber tavê an jî cihek germ bimîne. Paşê li gor hewcedarîyê bi parzinin û li cihên dêşi xin. Jibo  şêl (felç) bûnê, qirîzên dil, hişkbûna organan û jîy‘ (qas –damar) an, kuxuk, bronşît, edavên dev û diranan, astimê û nexwşîya ba (romatîzma) bi kar bînin.

Tentûr:  Catira ter ( ya ne xişkkirî) bi çiq û kulîlkê ve hûrkin nava şûşekî devteng û heta digire qanyak an jî alkolek 35-40 derece bêxin ser. 14 rojan deynin ber tavê an jî cihek germ. Carûbaran bişilqînin, biparzinin û bikin nav şûşek rengtarî. Li gor hewcedarîyê rojê sê caran 20 – 30 dilopan jê vexwin. An jî danin cihek sîber, 6 hefteyan bisekinin û biparzinin. Hûn dikarin wê tentûrê hem jibo nexweşîyên me li jor gotî bi kar bînin.

Banyo: 100 gr catira hişkkirî bêxin nav ava sar û bila heta berkelînê germ bibe (lê nekele). 20 deqan devgirtî bila di dema xwe de bimîne, biparzinin û bikin nav ava  kuwêta 37-44 derece. 20 deqîqan xwe têde dirêjkin (lê divê hûn avê û sabûnê li xwe nexin û xwe zuha nekin). Ku hûn ji banyoyê derkevin, xwe baş bipêçin û 30 - 45 deqîqan xwe di nav cihan de dirêj kin. Hûn dikarin catirê bêxin nav tûrek patisqe an destmalek tenik (wek kitan) û wusan jî bêxin nav avê û wê catirê jibo tiştên din an carek din bixebitînin.

Balgî (Balîf):  Kîsekî bi catirê dagirin, derê wê bidrûn, li ber tavê an jî bi makîna porziwakirinê (karolofer jî dibe)  germ bikin û deynin ser cihê diêşe.

Baharat: Hûn dikarin catirê bêxin nav hemi cûreyên xwarinê, xasma xwarinên bi goşt û bi rûn. Jibo hezmê, tirşbûna mad gelek baş e.

Macûn:  Catir, hingiv û kakilên gûzan tevlihev bikin û bi xurînî kevçîyek xwarinê jê bixwin. Jibo hertiştî baş e.

03/10/08

--------------------------------

Guhîjk

CARATAEGUS  OXYACANYHA

Guhîşk darek bi stirî ye, bejna wê heta 20 mitrowan jî bilind dibe. Hinek jî wek teraşan mezin nabin. Li ber bedenan, gir an nênîkê avan, xwe bi xwe hêşîn tê. Li dinê 200 cûreyên wê hene. Lê li Kurdistanê 7-10 cûreyên wê çêdibin  Fêqîyek wê wek sêvek qasî nokekê (hinek jî qasê alûcan) mezin û rûbirqok e. Rengên wan jî ji hev cuda ne, zerê vekirî, sor, sorê tarî û esmer (reş vekirî). Di nava fêqîya wê de dindik hene. Lê nayên xwarin. Tama fêqîya wê, miz e (tirşîn). Fêqîya wê di payîzê de çêdibe, heta berf bikeve jî pêve dimînin. Kulîlkîn xwe yên spî û peyazî di meha nîsan û gulanê de vedike.

Dîrok û Welat:  Ji qedîm de wek fêqîyek payîzkî û zivistankî jibo xweşavan,  pel kulîlk û fêqî dermanê jibo normalîzekirina dil û rehan tê bikaranîn. Ji ber flafonîd û OPC ên hundûrê xwe, jibo alîkarîbûna dil di nav dermanên xweristê de cihekî wê yê berbiçav heye. Welatê wê jî kes nizane, lê li welatên hênik hêşîn tê.

Berhevkirin: Kulîlk û pelên wê di meha nîsan û gulanê tên berhevkirin û cihek sîber û hewadar de tên hişkkirin, hûrkirin û di nav firaqên cam de tê hilanîn. Fêqîya wê payîzê tê berhevkirin, li ber tavê tê hişkkirin û  hilanîn.

Têdahî:  Kulîlk: Mangonez, asîta kefeno û klorojen, hîporosit, kversetîn, asetelkolîn,trûmentîlamîn, oksîkantîn, dohnên etertîk û hwd.

Pel: Asîdên fêqîyan, kverselîn, ramnozît,vîteksîn û hwd .

Fêqî: Orsol, olein, klorojen, asîda kefena, hîporozît, sorbît, kolîn, betasîtosterîn, provîtamîn A vîtamîn C,  emolsîn, cûreyên sîpolmîn û hwd.

Kêrhatî: 1- Damarên dil fireh dike, rê li ber xweştir ponpekirina xwînê vedike. 2- Dil bi hêz dike û li hember hişkbûnên damaran diparêze.  3- Rîskên qirîzên dil kêm dike. 4- Lêdanên dil yên ne tekûz tedawî dike. 5- Spazmê kêm dike. 6 - Tansîonê dadixe. 7- Pêşîya qebizê digire. 8- Destava zirav zêde dike. 9- Jibo nexweşîyên kezeb û gurçikan dibe arîkar. 10 - Bandora wê ya li dij tîmoran, kişilgirtin, (kils girtin) û bawîbûnê (Romatîzma) hatiye tesbîtkirin.

Karanîn: 1-Çayê  2-  Xweşav 3- Rêçal

Çayê: Kevçîyek şêranî kulîlk û fêqîyê hûrkirî bêxin nav qedehek ava kelandî. Piştç du seetan di dema xwe de bimîne paşê biparzinin û rojê sê caran berî xwarinê pîyalek

(iskan- qedeh) jê vexwin.

Pel: 3 kevçîyên şêranî belgên guhîjkê bêxin nav lîtrek ava kelandî, 15 deqan di dema xwe de bimîne biparzinin û rojê 3 caran berî xwarînê îskanek çayê jê vexwin.

Fêqî: Jibo her qedehek avê kevçîyek şêranî guhîjk bêxin firaqekê, 20 deqan bikelînin.  Paşê 20 deqan bi devgirtî di dema xwe de bihêlin. Rojê 3 caran berî xwarinê qedehek çayê jê vexwin . Yên dixwazin dikarin bi hinek hingiv tamxweştir bikin.

Xweşav: Li gor hewcedarîya xwe, guhîjkên hişkkirî bêxin nav ava kelandî, li gor dilê xwe şekir bavênê.  Wek xweşavên feqîyên din yên hişkkirî, heta bipeçive (biwerime) û tama xwe bide bisekinînin.

Rêçal: Dindikên guhîjkan jê derxin. Wek rêçalên din yên fêqîyan şekir bavênê û bikelînin.

Şirûb: Dindikên guhîjkan jê derxin, bikin nav şûşek ava sar û derê wê bigirin.  Rojekê li ber tavê , an jî li cihek germ bihêlin. Ku rengê xwe da avê, bikin sarincokê bila sar bibe. Li gor dilê xwe bi hingiv şîrîn bikin û her spêdê bi zikê birçî qedehek çayê jê vexwin. Hinek sîrka wê jî çêdikin.

 28/09/08

------------------------

GÎYABEND

ARTHEMÎSÎA- ABSÎNTHLÛM

Giyabend zêdetirîn li cihên zuha û bi kevirîn, li çolan xwe bi xwe hêşîn dibe. Bejna wê, 40- 120 cm dirêj dibe. Di meha tîrmeh û tebaxê de kulîlkan vedike. Kulîlkên wê ser bi gupikên wê  wek gulokan û ûşîyan bi qezebê (binik-dûxik) ve dorpêçî û nixûnin

 (berjêrin). Fêqîya wê wek bangêrek(gundor- lox) biçûk, reng xwelîyê spî an jî zîvîn e. Pelên wê rengê xwelîyek spî ye û hinekî bi pirç e.Pelên wê yên binî li ser çiqan 5-15 cm  girovir an jî wek serê riman in. Li rex wan pelan, sê pelên din yên biçûk bêhnxweş, tamtûj û tahl hene.

Welat û dîrok: Welatê gîyabendê Kurdistan e. Sûmeran bi xwe re birine û li wir jibo derman û çandinîya wê kirine. Misrîyan jî 1600 salan berî zayînê dest bi xebitandina wê kirine. Romayî jî ji wan hîn bûne. Piştî lêkolînên Îbn-i Sînan, bijîşkên Ewropî ji wî hîn bûne û xebitandine. Ewropîyan gîyabend birine Afrîka, Amerîka, bi destê Tirkan jî belavî walatên kafkasan bûye. Giyabend li her deverê jibo alkol, nemaze Wermut ê  hatiye xebitandin. Ji ber ku ji doza jê zêde alkol hatîye xebitandin, gelek kes pê mirine. Lewre jî sala 1809 an çandina wê hatiye qedexekirin. Demek dirêj di TIB ê de, bi dozajên bilind jibo zarokjiberbirinê, xistina kurman û herikandina adetan ( ketina kincan) dihat xebitandin. Piştî analîz û lêkolînên direj hat fahmkirin ku dozajên bilind, sîstema hiş xurab dike û dibe sedemê jehrîbûnê . Lewre, niha êdî bi wî awayî bikaranîn qedexeye. Niha jî wek gîyayek kûvî li her deverê xwe bi xwe hêşîn tê. Lê ji ber pirbûna hinek nexweşîyan dîsa li ser lêkolîn tê kirin û di TIB ê de tê bikaranîn. Bi xwe di nava xelkê de hertim jibo hinek nexweşîyan dixebitandin.

Berhevkirin: Meha tîrmehê û tebaxê berî ku kulîlkên xwe veke, belg, çiq û kulîlkên wê tên berhevkirin. Di cihek sih de 5 rojan bê hişkkirin û hûrkirin, di nava firaxên cam de bi dergirtî di cihek zuwa de bên parastin. (Heke jibo tentûrê be divê ter bê bikaranîn)

Têdahîyên di gîyabendê de: Alkolên bi Terpen, Tuyon, Ketontuyon, Apînen, Kadînen,Felandren, B- Kroîofîl,Z- Zepelîn, Bizobuten, Absîstin, Artabisin, Katalokton, A-B Oksîlaton, Antemîsetîn, Kahrebar ( kehrîbar ) Asîda sêvan, Madeyên sepî, Vitamîn C û B6, Provîtamîna A,Tonîk .

Kêrhatî: Dr E.Schreider dibêje: Gîyabend jibo tekûzkirina tevgêra xwînê, nexweşîya ba, gût, xurabûnên metobolîzma, nexweşîya şekir, pêşîgirtina qelewbûnê, odem, enfeksîonan, (nexweşîyên diperin, dipekin, derbasî hinek din dibin) berxwedanek baş nîşan dide.

Teybet: Jibo nexweşîyên ta, sara, terb, vereşîn, tengazîyên ketina kincan, zehmetîyên givirandinê (hezmê), bêxewî,  jana zirav (êşa zirav –werem) êşên rûvikan, mad tirşbûnê û sotinê, xurabûnên mad, kezeb, pankreas (spilk), rûvikên diwazdepêçî, bê iştahî û peçivînê di Tib ê de tê bikaranîn.

Karanîna gîyabendê: 1- Çayê  2- Tentûr.

Çayê: Nîv kevçîyê qehwê gîyabenda hişk û hûrkirî berdin nav  300 ml ava kelandî. Bila 5- 10 deqan di dema xwe de bimîne, paşê biparzinin û bê şekir rojê 3 caran pîştî xwarinê qedehekê jê vexwin. Nabe ku jibo çayê gîyabenda ter bê bikaranîn. Her weha ya hişk jî divê 3 hefteyan bê xebitandin, 2-3 hefte navber bê dayîn û dîsa bê xebitan din.

Tentûr:  50 gr kulîlk, belg, û çiqên gîyabenda taze hûrkin nav şûşekî cam û tarî 500 ml alkola% 70 derece berdin ser, ji cihek tîrêjên tavê (rojê) dûr 4-6 hefteyan bisekinînin. Carûbaran bişilqînin, paşê biparzinin, bikin nav şûşên tarî û devgirtî, di cihek hênîk de bihêlin. Rojê 3-4 caran 10-15 dilopan 3-4 hefteyan li pey hev piştî xwarinê jê vexwin. du hefteyan navberê bidinê, dîsan vexwin. Heke hûn ji vê dozajê biborin wê bibe sedema serêş, vereşandin û jehrîketinê. Herweha divê çayê û tentûra gîyabendê bi zikê birçî neyê vexwarin.    

21/09/2008

------------------------------------------------------------

GEZING – GEZGEZOK

       URTÎKA DÎOCÎA / ÛRENS

Gezing anjî gezgezok gîya yan jî pincarek bê ar e.  Xwe bixwe li ber rêyan, ber lêvên coyan li bin dîwaran, binê keviran, cihên xurabe,  xwe bixwe hêşîn dibe. Li Kurdistanê jibo xebitandinê du cureyên wê hene “ mezin û biçûk “ lê naverok û têdayîyên wan wek hev in. Ferqîya nava wan bi tenê bilindbûn e. Bejna ya mezin heta 120 cm, a biçûk jî 20 – 60 cm bilind dibe. Belgên wan gurover an jî wek dil in, rexên wan xetxetî wek diranan in. Dema bi laşê mirov bikeve  dişewitîne û sor dike.Gîyayek li her cih û deverê dijî û dide jîyan. Jibo tendurustîyê “ nirx zêr e “ lê mixabin qedrê wê nayê zanîn.

Ji qedîm de li her deverên dinyayê xwarin, derman û çayê jê tê çêkirin. 4000 sale Çînî wek dopîngek xwezayî bi kar tînin. Ji wê dopîngê re jî dibêjin: “Ginseng” ango bi Kurdî gezing. Di nava xelkê Kurdistanê de tê gotin ku jibo penceşêrê (kanser)  dermane . Lê Profesorê Unîversîta Gazî ya beşê dermanxanan Prof. Dr. Eren Sezîk dibêje: Di gezingê de çu bandorên erênî (posîtîf) jibo penceşêrê nehatine dîtin. Divê kesên penceşêr pêre heyî çaya wê zêde venexwin ji ber ku hinek madeyên di gezingê de, dema çayê jê bê çêkirin ji hev belav dibin û sîstema xweragirîyê dixin bizavê û aktîf dikin. Lewre, goman heye kesên penceşêr pêre hebe, wê ew wîroza penceşêrê jî bikeve hereketê û belavî cihên din ê laş bibe. Bi gotinek din jibo kesên penceşêr pêre heyî ne baş e.

Berhevkirin û hişkirin: Belgên wê di meha Gulan û Xizîranê de ji çiqan verûtinê, yan jî bi çiqan ve tê jêkirin. Tov (bizir) di meha Tîrmeh û Tebaxê de , reh jî di bihar û payîzan de dema tav dijwar be tên  berhevkirin. Di sîberê de tên hişkKirin û di nava firaXên cam û cihek zuwa de tên parastin.

Têdahî: Pel, Flavon, Vîtamîn C, Asin (hesin), Mîneralên bi xwê, Asîtên gîyayan, Sîtosterîn, Amîne (Hîstamin)

Bizir: Musîlaj, Protein, Rûnên neguhêr (sabît), Crotinoit, Clorphll.

Reh (kok): Tanen, Sterolen, Sterylglucusîd, û hwd

Kêrhatî: Ji ber ku madeyên nava reh, belg û bizir ji hev cihê ne, kêrhatîyên wan jî ji hev cuda dibin.

Belg: Çiqas taze be feyda wê ewqas zêdeye . Îdrarê zêde dike, xwînê paqij dike, xwînê çêdike, edavan paqij dike, kêmasîya hesin temam dike, organîzmayê hişyar dike.

Nexweşî: Ji alîyê TIB ê de bi taybet jibo nexweşîyên mêlak (kezeb- cergê reş), kîskê sefrayê (zirav), xalik (fatereşk), pişik (mêlaka spî- cergê spî), edava sîstema bêhnê, kurufên mexde, kulên mexde û rûvikan re tê pêşkêşkirin. Her weha bi kêrî nexweşîyên pankras, deformasyonên ba (romamtizma), jibo gurçik û edavên wê, serêşên dijwar ên sedemên wê ne dîyar, pêşîlêgirtina mezinbûna prostatê, xistina keviran, bêhalî û betilînê, zêdekirina sorgilokên nav xwînê, xwîn û hesin, betilîn û bêhalîyê, hemi cûreyên nexweşîyên alerjîk (persîfa biharê jî tê de), egzem, pirzikên baliqbûnê, jibo daxistina şekirê nav xwînê tê.

Reh: Jibo pêşîlêgirtina mezinbûna prostatê, (bi tenê yan jî bi belgan ve) jibo porweşîn û kepegê.

Tov (bizir) : Jibo organîzman hişyar bike, hêza parastinê zêde bike, jibo teralî, westiyan û hêdîlivîna kalan xurt bike.

Bikaranîn: 1- Çayê 2- Serşûştin 3- Pêşûştin 4- Tentûr 5- Xwarin 6 - Birûş (şorbe) 

Çayê: Kevçîyek şêranî û gezinga hûrkirî (ter an jî hişk) bikin nava qedehek avê, ser tijî ava germ bikin bila 5- 8 deqîqan di dema xwe de bimîne. Paşê biparzinin û bê tam xweşkirin (şîrînkirin) germe germ bi firtan vexwin. Hehe hinek ji bêhn û tama wê aciz bin dikarin pilek catir an jî pûngê bêxin nav.  Rojê 2-4 qedehên çaya taze ( bi lexînî – bêyî ku tiştekî bixwin –zikê birçî- xurînî) yan jî di navbera danên xwarinan de çêkirî vexwin. Lê kesên penceşêr (qanser) û yên ji ber fonksîyonên têrnekirina dil û gurçikan di laşê wan de av berhev bibît, divê bêyî destûra bijîşk(doxtor) nexebitînin.  Her waha divê dewamî neyê vexwarin. Kesên dixwazin kûr’a wê bikin dikarin 20 rojan li ser hev vexwin, 10 rojan navberê bidinê û dîsan vexwin.

Çaya bizir: Ew jî wek çaya belgan lê divê bizir bê herîşandin (kutan).

Çaya Rehan: Kevçîyek şêranî rehên paşhûrkirî bikin nav qedehek avê bikelînin û 5 deqan bila di dema xwe de bimîne, paşê biparzinin û bê şîranî  germe germ vexwin.

Tentûr: Bihar an jî payîzê rehên wê berhevkin, baş bişon û hûrkin. Bêxin nav şûşekî devteng, heta bi ser keve. Alkola 35-40 derece berdin ser ( heke qanyak an jî votka be baştire), 14 rojan liber tavê, yan jî li cihek germ bihêlin. Car bi caran bişilqînin, paşê biparzinin, bikin şûşek tarî û di cihek hênik de biparêzin. Li gor hewcedarîyê rojê 2-3 caran 15-20 dilopan jê vexwin. Hûn dikarin wê tentûrê bi salan bixebitînin ji ber ku xurab nabe.      

Banyoya pîyan: Du kulm reh, belg û çiqên şûştî û hûrkirî ji êvar de bêxin nav 5 lr. ava sar bila heta spêdê bimîne. Spêdê wê avê heta ku hûn karibin germ bikin û pîyê xwe bikinê. Ne hewceye hûn wê avê birêjin û dikarin 2-3 carê din germ bikin û bixebitînin.

Por şûştin: 4-5 kulmên gezingê yên ter an jî hişkkirî bêxin nav 5 lr avê, heta bê berkelînê germ bikin. 10 deqan di demê de bihêlin, biparzinin û serê xwe pê bişon. Heke ya rehan be divê ji êvar de bikeve nav ava sar paşê bê germkirin, 10 deqan di demê de bê hêlan û bê xebitandin. Lê dema mirov serê xwe bi ava reha ve bişo, divê paşê serê xwe bi sabûna bi soda bişo.

Xwarin: Mixle, mixla bi spanax, mixla bi hemi pancarên dibin mixle, her weha wek hemi pancarên dibin birûş (şorbe) wek bexdenoz hûr bike û bike ser hemi selete xwarin û şorban. Mirov dikare bike nav borek û kutilkan, bike sos bêxe ser meqerna. Bi kurtî, heke mirov xwarinpêj be dikare keviran jî bipêje. Êdî hemi maye ser hûnermendîya kebanîyê.

 14/09/08-

 ------------------------------------

         GWÎZ - GÛZ

  JUNGLANS  REGÎA

Gwîz dara wê gelek temendrêj e. Tê gotin hinek ji wan temenê wê digehe hezar salan. Heta 25 – 30 m an bilind dibe, stûrbûna xwe jî gelek stûr dibe. Hinek hene çar zilam testê xwe tê dialînin lê destê wan nagihin hev. Tê gotin ku gûz her 100 salan carekê wek makîna fotografan an jî kamera di binê wê de çi hebe resma wê dikêşe. Ku ew dar bû mobîlye ew resim têde xuya dike. Di meha gulanê de berî ku belgan bide kulîlkên wê vedibin.Darek  gelek bêrdar û bi bereket e. Heta hebe fêqîyan dide. Mirov ji hemi waran jê faydê dibîne. Wek mobîlya, sotemendî, haletên lawînîyê, herdeverên fêqîya wê û ji sîbera wê...

Dîrok û welat:  Bi esehî nayê zanîn ka gûz ji kîjan deman de tê xebitandin. Hinek dibên 7000, hinek dibên 10 000, hinek jî dibên ji 10 000 salan jî berjortire. Tiştê tê zanîn, di hemi deverên lê şîn tê, di medenîyetên wan deveran de, hem wek derman hem jî wek fêqîyek serekî hatîye bikaranîn. Di jîyana mirovatîyê de ( her weha jibo ruhberên dî yên keskatî xwer) cihek herî giring û taybet hebûye. Hinek dibêjin welatê gûzê Çîn e. Hinek dibên Kafqas e. Hinek dibên Mezopotamya ye. Hinek jî dibêjin  Rojhilatî ye. Li Kurdistanê deverên herî zêde gûz lê çêdibin Bitlîs,Wan ûHekarî ye. Li wan deveran xwe bi xwe li ber çem û co, di binê keviran û latan, di nava daristanan,li her cî û her deverê darê gûzan lê hene. Bixwe gûz modela mejî ya biçûk e. Mirov dibêje qey mejî biçûkkirine û kirine nava wê qaşilkê.

Têdayî: % 3,5 av, % 15 proteîn, % 55- 77 rûn, %1,5- 3 xwelî %5- 15 Karbonhîdrat. Wekî din: Ca, p, Mg, Fe, Na,  K, de pir zengîn e.Vîtamînên A, B1, B2, B6, C, E, asîtên wek Omega3, Omega 6. Herweha di gûzê de zîv heye. Di laşê mirov de bi tenê hewcedarîya mejî jibo zîv hey. Ew jî di gûzê de heye. Lewre jibo xebitîna mejî û vebûna zêhn gûz di pêşîya hemi madeyan de tê.. Gûz kana (xizîna-depoya- gencîneya)  proteîn, rûn û vîtamînan e. Li gor gotina Prof Dr Mehmet Şen ê ji Zanîngeha Sedsalî ya Wanê, 1 Kg  gûz miqabilî  3 kg nan, 2 kg penîr, o,8 kg nîvişk, 4 kg bûftek (goştê nerme) 10 kg goştê mirîşkê, 9,5 kg şîr, 22 kg Îstakoz (cûreyek masîyê wek kivjal e), 14 kg kartol (patat) û 14 kg pirteqalan e.

Kêrhatî: Kakilê wê : 1- Foksîyonên mejî çêtir û serrasttir dike. 2- Damaran paqij dike. 3- Pêşîya tîmorên Hipoglisemîk, Antîfungal, Antîvîral digire. 4- Pêşîya xişkbûna (pitilaşma) xwînê digire û yên xişkbûyî belav dike. 5- Bizavên (fonksîonên) kezebê tekûz (serrast) dike. 6-Sentera proteyînê teşwîq dike. 7-Krosterolên serum çêdike û pêşîya Antîkorên anormal digire. 8-Damarên dil vedike.9- Pêşîya antîoksîdan digire û ciwan dihêle .10-Jibo ba (romatîzma) başe. 11- Fonksîyonên dil, mejî, kezeb û damaran serrast dike û brînên têde dikewîne.12- Pêşîya nexweşîya şekir digire. (korestrol). 13- Şekirê xwînê dadixe. 14- Ji penceşêhra (kanser) prostatê diparêze. 15-Hestîyan quwet dike û pêşîya lewazbûna wan digire.

Belgên wê: 1- Xwînê disekinîne 2- Kurmên nava rûvikan dixe. 3-Xwînê paqij dike.4-Qebizê dibire. 5-Îştahê vedike. 6-Quwetê dide. 7- Jibo nexweşîyên kevir, firengî,egzem, bawesîr, başe.8-Şekirê xwînê dadixe. 9- Jibo pêşîlêgirtina pûçbûna hestîyan.10- Jibo edavên (kurmîbûn –iltihab) dest, pê, nernûkan. 11- Jibo gurîbûnê, pirzikên balixbûnê (hukmê jin û mêrbûnê ) xwêhdana pîyan, edavên nav tilî û pêçîyan. 12 Jibo brînên nava dev, goştê diran, guatir û êşên qrikê. 13- Jibo porweşanê û edavên laş.14- Jibo sekinandina herikîna ava spî li ba jinan.15- Jibo spî, rişk û kepeka serîyan.

Berhevkirin: Belgên wê yên taze di meha hizîranê de tên berhevkirin. Di cihek sîber de tên hişkkirin, paşê hûrbikin û bikin nav qetremîzên (qawanozên) cam û derê wê bigirin bila hewa nestîne. Paşê li gor hewcedarîyê bikar bînin. Gûza wê ya ter (taze) di meha hizîranê û fêqîya wê ya geheştî jî di îlonê de tê berhevkirin.

Bikaranîn:  1- Çayê 2- Serşuştin .3- Melhem  5- Tentûr.  6- Xwarin, şêranî, kek, kade, nan, qurabîye û hwd.

Çayê: Jibo her qedehek avê kevçîyek pelên hûrkirî, di avê de bikelînin. 5 deqan di demê de bihêlin, paşê biparzinin û rojê dû qedehên çayê bi firtan hêdî, hêdî jê vexwin.

Banyo:  Ji êvarî de sê kulmên belgan bikin nav du lître av û bikelînin. Bila heta seharê bimîne, banyoya xwe bi avê dagirin, ava kelandî biparzinin û berdin nava banyoyê û têde bi qasî nîv seetê xwe dirêjkin. Jibo hemi edav, pirzik, xur, gurîbûn û sekinandina ava spî, wê bandorek baş bide. Yên ku di mala wan de quweyt (hewdik) tunebe, dikarin di teştê de rûnên, anji wê ava kelandî bikin nav ava germ û xwe pê bişon. Her bi wê ava kelandî ku hûn serê xwe pê bişon, jibo rêlibergirtina porweşanê, kapik, spih (spî) û kêçan dermanek binecih e.

Melhem: Du kulmên belgan (ter- an jî hişk) bêxin nav nîv kîlo nîvişk an jî dohnê zeytê, têde sorkin, paşê bidin alîyekî bila heta roja dî bimîne. Dotira rojê bihelînin, biparzinin û bikin nav firaxekê ( ku cam be çêtire) û hilînin. Li gor hewcedarîyê li cihê pirzik, xur, bawesîr, bawî û hwd xin.

Tentûr: Nîvê meha hizîranê 20 gûzên ter (taze- ecer) bikin çar parçe û bi qaşilê hundur û derve bêxin nav qetremîzek cam. Lîtrek qanyaxa baş berdin ser, derê wê bigirin û 14 rojan li ber tavê bihêlin. Car bi caran bişilqînin. Paşê biparzinin û bikin nav şûşek tarî û rakin. Li gor hewcedarîyê rojê sê caran 15- 20 tilopan jê vexwin.

Xwarin:  Dewsa (şûna ) goşt hûn dikarin bêxin hûndirê kutilan. Hûn dikarin bêxin Nava  Hemû cureyên şîraniyan, wek Hingiv, rêçal ,dims ( doşav ) beqlawa,  xebîs, helaw kek paste, qurabîye  nan, kade  ( tutik ) û hwd. Her wekidin hinek bikin nava xwarinan  wek qirîs, Aşûre û kutilkên rohn  Dolmik û hwd.

-------------

Bîranîn: Ji bîr nekin ku gûz modela mejî ya biçûk e. Di bedena mirov de, bi tenê hewcedarîya mejî jibo zîv heye. Ew jî bi tenê di gûzê de peyda dibe. Lewre jibo fonksîyonên mejî, vebûn û xebitîna zêhn, jibo damarên dil, pêşîlêgirtina prostatê û nexweşîyên kezebê, jibo hemi awayên tendûristîyê, divê di hefteyekê de sê kulmên kakilên gûzan bên xwarin. Li gor tesbîtên zanistî di kesên gûzxwer de peydabûna nexweşîyan li gor gûznexweran % 50 kêmtire.

Hûn dikarin  jibo xweştir û quwetirbûnê di her xurînîyê de kakilên gûzan bi hingiv, rêçal û dimsê ve bixwin. Naverojê û êvaran bi miûrîj (mewîj) û hejîran gelek xweş dibe. Lewre bab û babîran gotine: “ Kakil û mûrîj bi hevre xweş in”   

06/09/2008-

------------------

                          KULINDOK

              MANDRAGORA OFFICINARUM

Kulindok, reha adem, anjî giya mirov. Giyayek bi jehr e, belgên wê bi qurmî ve ne û keskêtarî ne. Dirêjiya belgan 20 -40cm, firehî 10-20cm û wek qevdan pêve zeliqîye.Kulilkên wê wek tacan, rengê wê binevşî ne û ber bi serî ve spî ne. Feqîyê wê wek sêvên biçûk in. Berê kesk, paşê jî zerê tarî (pirteqali) an jî sor dibin.  Lê bêhnek pîs jê tê. Reha wê 50 – 100 cm dirêj û 3-6 cm an jî fireh e.

Ji reha wê 1- 3 çiq jê diçin. Reha wê wek mirovan e. Yên nêr wek mêran, yên mê jî wek jinan e. Lewre navekî wê yê din reha adem an jî giya mirov e. Lê li Hekarîya jêre dibêjin: Kulindok. Tirk jêre dibên kopek otû an jî adam otu. Li deverên vala, binê zinaran û zevîyên neçandî de şîn tê.

Dîrok: Li ser Kulindokê di dîroka 6000 salan de, di hemi medenîyetên hatin û çûyîn de, bi hezaran çîrok, çîrçîrok û çîrverok hatine gotin û îrojî tên gotin. Di gelek medenîyetan de reha wê ya wek mirovan, wek pûtan didanîn mal û ibadetgehên xwe, li ber disekinîn , dua dikirin û jêre find (mûm) pêdixistin. Tê gotin ku niha jî pêxistina findan di dêrên Xiristîyanan û turbeyên Musilmanan de ji wê toreyê tên. Di hemi deman de wek êşbir û jibo kuştinê wek jahr hatîye bikaranîn. Di destê sêhrbaz û hîlebazan de bûye materyalê herî giranbaha û bi hêz, lewre di hemi olan de hem “ rehmanî hem jî şeytanî” tê pejirandin. Di incîl û tewratê de navê wê derbaz dibe.

Berhevkirin: Reha wê tivê di payîzê bê derxistin  . Berê baş bê şûştin paşê li ber tavê bê hişkirin. Ji berku reha wê mezine bê parçekirin dê zûtir hişbibe.